Cần nâng cấp chuỗi giá trị cho cây cam sành

Ông Nguyễn Văn Nhân (bên phải) cắt bỏ cành, trái cam sành kém chất lượng.

Đến cuối năm 2025, toàn tỉnh có gần 25 ngàn hecta cam, trong đó chủ yếu là cam sành. Nhờ điều kiện tự nhiên thuận lợi, hệ thống thủy lợi được đầu tư, năng suất bình quân đạt khoảng 60 tấn/ha/năm. Một số vùng trồng đã được cấp mã số, tạo thuận lợi cho truy xuất nguồn gốc.

Tuy nhiên, nghịch lý là sản lượng tăng nhưng giá lại giảm. Chuỗi giá trị cam sành còn nhiều hạn chế, chủ yếu tiêu thụ nội địa, thiếu thị trường xuất khẩu ổn định; chưa thu hút doanh nghiệp đầu tư chế biến sâu, dẫn đến tình trạng cung vượt cầu kéo dài, giá liên tục ở mức thấp suốt 3 năm nay.

Trước đây, khi giá cam ở mức 18-30 ngàn đồng/kg, người dân ồ ạt chuyển sang trồng và mở rộng diện tích. Gia đình ông Nguyễn Văn Nhân (ấp Hiệp Thạnh, xã Hòa Bình) đầu tư 7 công, tổng chi phí gần 700 triệu đồng. Từ khi thu hoạch, giá giảm mạnh, có lúc chỉ 2-3 ngàn đồng/kg, không đủ bù chi phí. “Giá thấp quá thì cũng không muốn thu hoạch, nhưng để lâu trái rụng mất trắng”- ông Nhân chia sẻ.

Tương tự, ông Phan Văn Thanh cho biết vườn cam 5 công của gia đình gần như không còn lợi nhuận. Nếu tình trạng này kéo dài, việc thu hẹp diện tích hoặc chuyển đổi cây trồng là điều khó tránh.

Nhà vườn xã Tam Ngãi phân loại cam sành trước khi cung ứng cho thương lái.

Không chỉ chịu áp lực giá, người trồng cam còn đối mặt với dịch bệnh, đặc biệt là bệnh chấm kim (tương tự bệnh đốm đen) chưa có thuốc đặc trị. Trong khi đó, sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ còn hạn chế, khiến sản phẩm khó tiếp cận thị trường cao cấp, do đặc tính “khó bảo quản lâu”.

Trước những khó khăn của thị trường, nhiều nông dân xã Tam Ngãi chủ động thích ứng bằng việc chuyển đổi phương thức sản xuất. Một số hộ mạnh dạn áp dụng mô hình đa canh, xen canh với dừa nhằm ổn định nguồn thu nhập. Tuy nhiên, đây mới chỉ là giải pháp mang tính tình thế, chưa tạo được sự bền vững lâu dài.

Bà Nguyễn Ngọc Hà (ấp Bưng Lớn A, xã Tam Ngãi) sau 6 năm thuê 21 công trồng cam đã phải trả lại hơn nửa diện tích do thua lỗ; đồng thời chuyển sang trồng dừa xen cam để giảm rủi ro. Tương tự, ông Võ Văn Phúc, cùng ấp đã lựa chọn mô hình đa canh với cam xen dừa, trong đó dừa sáp trở thành nguồn thu ổn định hơn so với cây cam.

Thương lái Trần Thị Lượm (xã Tam Ngãi) cho biết: Dù giá cam xuống dưới 3 ngàn đồng/kg, bà vẫn duy trì thu mua khoảng 10-20 tấn/tháng để hỗ trợ nông dân, chủ yếu phân phối về chợ đầu mối Bình Điền (TP Hồ Chí Minh). Do sức tiêu thụ chậm, chi phí tăng cao, hoạt động này mang lại lợi nhuận rất ít, chủ yếu nhằm giữ mối liên kết lâu dài.

Trước thực trạng giá bấp bênh và cung vượt cầu, việc cơ cấu lại cho cây cam sành đang trở thành yêu cầu cấp thiết tại khu vực ĐBSCL, trong đó có Vĩnh Long. Dự án Phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp thông minh thích ứng biến đổi khí hậu tại Trà Vinh đã rà soát, nâng cấp 8 chuỗi giá trị nông nghiệp chủ lực, trong đó có cam sành.

Trước hết là phát triển vùng trồng theo tiêu chuẩn an toàn, hữu cơ nhằm nâng cao chất lượng, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Xây dựng sản phẩm cam sành đạt chuẩn OCOP để gia tăng giá trị và hướng đến đầu ra ổn định. Một trong những giải pháp quan trọng khác thu hút doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, đặc biệt là sản phẩm như nước ép cam, tinh dầu, thực phẩm có hương cam… giúp giảm áp lực tiêu thụ trái tươi trong mùa vụ, nhất là chính vụ.

Bên cạnh đó, phát triển cam sành gắn với du lịch sinh thái là hướng đi triển vọng, góp phần đa dạng hóa kênh tiêu thụ. Ngoài ra, cần thúc đẩy liên kết sản xuất, tiêu thụ thông qua HTX, tổ hợp tác; thu hút thương lái, doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị nhằm hình thành hệ thống cung ứng ổn định. Việc hỗ trợ nông dân tiếp cận sàn thương mại điện tử, kết nối với doanh nghiệp lớn giúp nâng cao giá trị sản phẩm. Một yếu tố quan trọng khác là đẩy mạnh canh tác bền vững, sử dụng phân bón hữu cơ, thuốc BVTV sinh học nhằm giảm chi phí, bảo vệ môi trường thích ứng với biến đổi khí hậu.

Cam sành là 1 trong 14 loại trái cây nằm trong định hướng phát triển cây ăn trái chủ lực của tỉnh đến năm 2030. Đây là cơ sở quan trọng để ngành hàng tiếp cận chính sách hỗ trợ từ Nhà nước, đặc biệt là chương trình khuyến khích phát triển sản xuất và nâng cao giá trị nông sản. Theo ông Lê Văn Đông- Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, tỉnh tập trung nâng cấp toàn diện 8 chuỗi giá trị nông nghiệp chủ lực nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu, nâng cao giá trị gia tăng và cải thiện sinh kế cho người dân. Trong đó, cam sành xác định là cây trồng có vai trò quan trọng trong cơ cấu cây ăn trái, nên cần tổ chức lại theo hướng bền vững hơn. Theo định hướng, việc nâng cấp chuỗi giá trị cam sành tập trung vào quy hoạch lại vùng trồng, nâng cao chất lượng theo tiêu chuẩn an toàn, hữu cơ; tăng cường liên kết giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp. Đồng thời, phát triển chế biến sâu nhằm đa dạng hóa sản phẩm, giảm áp lực tiêu thụ trái tươi và nâng cao giá trị gia tăng.

Việc đưa cam sành vào nhóm chuỗi giá trị chủ lực là định hướng không “bỏ” cây trồng này mà cơ cấu lại theo chiều sâu. Nếu triển khai đồng bộ giải pháp, cam sành vẫn có nhiều cơ hội phục hồi và tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nông nghiệp trong thời gian tới.