Hành trình hồi sinh “nữ hoàng linh trưởng” của rừng xanh

Nơi khởi đầu của hành trình hồi sinh

Buổi chiều ở Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng nguy cấp (EPRC), những tiếng gọi đàn vang lên từ khu bán hoang dã nằm giữa màu xanh của rừng già. Nhìn những cá thể voọc chà vá chân xám thoăn thoắt chuyền cành hôm nay, ít ai biết rằng, các cá thể này khi được đưa về đây đã từng trong tình trạng kiệt sức, bị săn bắt hoặc tách khỏi mẹ từ khi còn rất nhỏ.

Dưới sự chăm sóc của đội ngũ nhân viên cứu hộ, cá thể voọc chà vá chân xám từng trong tình trạng kiệt sức nay đã dần khỏe mạnh và thích nghi với môi trường sống mới.

Mỗi năm, trung tâm tiếp nhận nhiều cá thể linh trưởng từ các cơ quan kiểm lâm và lực lượng chức năng trên cả nước. Trong số đó, có những cuộc cứu hộ mà đến nay anh Đỗ Đăng Khoa, Quản lý kỹ thuật của trung tâm, vẫn nhớ như in. Đó là một cá thể voọc chà vá chân xám khoảng 2 tháng tuổi được phát hiện đơn độc trong một khu rừng ở Quảng Nam. Không ai biết chính xác chuyện gì đã xảy ra. Có thể cá thể non bị rơi khỏi đàn và cũng có thể bố mẹ nó đã trở thành nạn nhân của những tay săn bắt.

Suốt gần một ngày theo dõi, lực lượng kiểm lâm tỉnh Quảng Nam vẫn hy vọng cá thể voọc mẹ sẽ quay trở lại đón con. Tuy nhiên, không có dấu hiệu xuất hiện của voọc mẹ. Anh Khoa kể: “Đến cuối ngày chi cục kiểm lâm tỉnh Quảng Nam vẫn không thấy voọc mẹ xuất hiện, chúng tôi xác định phải triển khai cứu hộ ngay. Nếu để lâu hơn, khả năng sống sót của cá thể non sẽ rất thấp”.

Đêm hôm đó, đội cứu hộ lập tức lên đường. Sữa chuyên dụng, dụng cụ giữ ấm và thiết bị y tế được chuẩn bị vội vã. Hơn 700km đường đêm phía trước là cuộc chạy đua với thời gian để giữ lại sự sống cho một cá thể vừa mất đi sự che chở của rừng già. Anh Khoa tâm sự: “Chúng tôi phải di chuyển gần 12 tiếng liên tục. Điều mọi người lo nhất là làm sao đưa cá thể non về trung tâm an toàn”.

Tuy nhiên, đối với những người làm công tác cứu hộ, việc đưa được động vật về trung tâm chưa bao giờ là đích đến cuối cùng. Đó mới chỉ là bước đầu tiên của một hành trình dài nhằm giúp chúng phục hồi và từng bước tìm lại những tập tính vốn có trong tự nhiên.

Tìm lại nhịp sống bầy đàn

Sau những ngày đầu điều trị và ổn định sức khỏe, một hành trình khác bắt đầu. Đó là hành trình học lại những tập tính vốn thuộc về tự nhiên.

Theo anh Đỗ Đăng Khoa, với các loài linh trưởng sống theo bầy đàn như voọc chà vá chân xám, việc phục hồi các kỹ năng xã hội có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nhiều cá thể được đưa về trung tâm khi còn quá nhỏ hoặc đã sống nhiều năm trong điều kiện nuôi nhốt. Chúng dần mất đi những phản xạ tự nhiên, từ cách kiếm ăn đến khả năng giao tiếp với đồng loại. Bởi vậy, các cá thể mới tiếp nhận thường được theo dõi riêng trước khi từng bước làm quen với môi trường sống mới.

“Không phải cá thể nào cũng có thể hòa nhập ngay. Có những trường hợp mất rất nhiều thời gian để làm quen với môi trường mới và đồng loại. Chúng tôi phải theo dõi liên tục để lựa chọn phương án phù hợp nhất”, anh Khoa cho biết.

Lá cây là nguồn thức ăn quen thuộc của voọc chà vá chân xám tại Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng nguy cấp (EPRC).

Song song với đó, chế độ dinh dưỡng cũng được xây dựng dựa trên đặc điểm sinh học của loài. Thức ăn chủ yếu là lá cây, quả rừng và các loại thực vật gần với khẩu phần ngoài tự nhiên nhằm duy trì tập tính kiếm ăn vốn có.

Quá trình phục hồi ấy có khi kéo dài nhiều năm. Đằng sau mỗi cá thể khỏe mạnh là hàng nghìn giờ theo dõi, chăm sóc và sự kiên trì của đội ngũ công tác cứu hộ và chăm sóc.

Từ trung tâm cứu hộ đến những tán rừng nguyên sinh 

Từ khu bán hoang dã giữa rừng Cúc Phương, hành trình bảo tồn voọc chà vá chân xám vẫn đang tiếp tục từng ngày. Hiện nay, Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng nguy cấp thuộc Vườn quốc gia Cúc Phương đang chăm sóc và bảo tồn 37 cá thể voọc chà vá chân xám. Mỗi cá thể mang theo một câu chuyện khác nhau, nhưng đều có chung một hành trình: học lại cách sống của một loài động vật hoang dã.

Chị Nguyễn Lê Thùy Linh, điều phối viên cứu hộ và tái thả động vật hoang dã tại Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và Phát triển, trực thuộc Liên hiệp Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam chia sẻ: “Linh trưởng là nhóm động vật có đời sống xã hội rất phức tạp. Khi bị tách khỏi đàn quá lâu, chúng không chỉ mất đi nơi nương tựa mà còn có thể quên cả “ngôn ngữ” của đồng loại. Nếu không thể hòa nhập với một cộng đồng mới, cơ hội sống sót khi trở lại tự nhiên sẽ rất thấp”.

Tại trung tâm, việc phục hồi kỹ năng sống bầy đàn là bước chuẩn bị quan trọng trước khi tái thả loài voọc chà vá chân xám về rừng.

Bởi vậy, mục tiêu của các trung tâm cứu hộ không đơn thuần là điều trị thương tích. Điều quan trọng hơn là giúp các cá thể tìm lại những bản năng vốn có, từ cách kiếm ăn, nhận biết nguy hiểm cho tới khả năng tương tác với đồng loại. Đôi khi, để một cá thể chấp nhận sống cùng đàn mới, các cán bộ kỹ thuật phải mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm theo dõi và hỗ trợ.

Chiều muộn, khi những tia nắng cuối ngày xuyên qua tán rừng Cúc Phương, tiếng gọi đàn lại vang lên từ khu bán hoang dã. Giữa màu xanh của núi rừng, những cá thể voọc chà vá chân xám vẫn chuyền cành, kiếm ăn và học cách trở về với bản năng vốn có.

Ở nơi ấy, mỗi cuộc giải cứu không chỉ cứu một cá thể khỏi hiểm nguy. Đó còn là nỗ lực gìn giữ những mắt xích đang dần thưa vắng của tự nhiên, để những nhịp sống của đại ngàn tiếp tục được nối dài trong những cánh rừng Việt Nam.