Sâm Ngọc Linh Sơn La: Từ ‘quốc bảo’ đến sinh kế bền vững

“Vàng xanh” bén rễ nơi đại ngàn

Ở độ cao hơn 1.600m, bản Xam Ta, xã Mường Chanh (Sơn La) quanh năm mây phủ, khí hậu mát lạnh và độ ẩm cao. Ít ai nghĩ rằng, nơi từng chỉ gắn với nương ngô, rẫy sắn lại đang dần trở thành “thủ phủ mới” của một loại dược liệu quý - sâm Ngọc Linh.

Mô hình trồng sâm tại đây do Công ty TNHH MTV Đầu tư xây dựng Thành Long triển khai từ năm 2019, theo định hướng phát triển cây dược liệu dưới tán rừng. Những ngày đầu, từng hạt giống sâm được gieo trong nhà lưới như một cuộc thử nghiệm đầy rủi ro. Nhưng sau hơn 5 năm, kết quả đã vượt xa kỳ vọng.

Từ quy mô nhỏ ban đầu, doanh nghiệp đã mở rộng lên 12 nhà vườn, làm chủ hoàn toàn quy trình kỹ thuật trồng, chăm sóc và bảo tồn giống. Sâm Ngọc Linh trồng tại Sơn La sinh trưởng tốt, cho thấy khả năng thích nghi mạnh mẽ với điều kiện sinh thái vùng Tây Bắc.

Không chỉ dừng lại ở trồng, doanh nghiệp còn đẩy mạnh chế biến sâu. Năm 2025, sản lượng thu hoạch đạt hơn 1,2 tấn sâm, bao gồm cả củ và thân cây - một con số đánh dấu bước phát triển vượt bậc.

Từ nguồn nguyên liệu này, ba dòng sản phẩm chủ lực đã được hình thành: cao sâm, rượu sâm và rượu cao sâm. Tất cả đều đạt chứng nhận OCOP 4 sao cấp tỉnh, mở ra cánh cửa tiến tới tiêu chuẩn 5 sao cấp quốc gia.

Giá trị của cây sâm không chỉ nằm ở con số kinh tế. Khi được trồng dưới tán rừng, sâm Ngọc Linh còn góp phần giữ đất, giữ rừng, bảo tồn hệ sinh thái. Một mô hình “3 trong 1”: kinh tế - môi trường - sinh kế.

Câu chuyện của anh Sồng A Tráng, người dân bản Sam Ta, là minh chứng sống động cho sức lan tỏa của cây sâm. Từng chấp nhận cái nghèo như số phận, anh đã thay đổi cuộc đời khi gắn bó với sâm Ngọc Linh.

“Trước đây, cuộc sống gia đình tôi rất khó khăn… nhưng cây sâm đã giúp tôi thay đổi nhận thức, thay đổi cuộc sống”, anh chia sẻ.

Gần 10 năm làm việc tại vườn sâm, anh Tráng không chỉ có thu nhập ổn định mà còn tích lũy kiến thức sản xuất. Với anh, cây sâm không chỉ là cây trồng, mà là cơ hội thoát nghèo, để người Mông, người Thái “ngẩng đầu bước ra khỏi cái đói".

Không dừng ở một cá nhân, mô hình của doanh nghiệp còn hỗ trợ người dân xây dựng nhà lưới, cung cấp giống, chuyển giao kỹ thuật và đặc biệt là bao tiêu toàn bộ sản phẩm. Một chuỗi giá trị khép kín đang hình thành, tạo niềm tin cho bà con.

Ông Sồng A Châu, Phó Bí thư Chi bộ bản Sam Ta, cho biết: bà con rất phấn khởi khi được hỗ trợ và quyết tâm làm theo hướng dẫn để nâng cao thu nhập.

Từ giấc mơ đổi đời đến chiến lược phát triển

Ở tầm vĩ mô, chính quyền Sơn La đã nhìn thấy tiềm năng chiến lược của cây sâm. Tại Gala “Sâm Ngọc Linh trên đất Sơn La - Từ quốc bảo trở thành sinh kế” năm 2024, lãnh đạo tỉnh nhấn mạnh mục tiêu đưa sâm trở thành ngành hàng chủ lực. Tại đây, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thành Công đề nghị doanh nghiệp tiếp tục đầu tư nghiên cứu, xây dựng thương hiệu mạnh, hướng tới OCOP 5 sao và chinh phục thị trường quốc tế.

Đồng thời, tỉnh cũng kêu gọi báo chí đồng hành quảng bá - một “tín hiệu chính sách” rất rõ ràng: sâm Ngọc Linh không chỉ là nông sản, mà là câu chuyện phát triển.

Ở góc độ khoa học, Tiến sĩ Vũ Hồng Sơn (Đại học Bách khoa Hà Nội) đánh giá cao chất lượng sâm Ngọc Linh Sơn La, khẳng định không thua kém các loại sâm nổi tiếng, thậm chí có hàm lượng hoạt chất vượt trội.

Đây là nền tảng quan trọng để hướng tới xuất khẩu nhưng để đi xa, sản phẩm cần đa dạng hơn. Ngoài cao sâm, rượu sâm, cần phát triển các dòng sản phẩm tiện lợi như đồ uống, viên nang, kẹo sâm… nhằm tiếp cận nhiều phân khúc thị trường.

Một yếu tố then chốt khác là tiêu chuẩn sản xuất. Việc doanh nghiệp đầu tư nhà máy đạt chuẩn GMP được xem là “tấm vé thông hành” để bước vào thị trường quốc tế.

Không chỉ Sơn La, tiềm năng từ sâm Ngọc Linh còn gợi mở hướng phát triển kinh tế dưới tán rừng cho nhiều địa phương khác khi mới đây, Đoàn công tác Ban Chỉ đạo phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực tỉnh Lạng Sơn do đồng chí Lương Trọng Quỳnh, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Trưởng Ban Nội chính Tỉnh ủy làm Trưởng đoàn, đã tới thăm mô hình trồng sâm Ngọc Linh tại bản Xam Ta, xã Mường Chanh, tỉnh Sơn La. Sau khi tham quan thực tế, Đoàn công tác tỉnh Lạng Sơn đánh giá cao nỗ lực của tỉnh Sơn La trong việc khai thác tiềm năng tự nhiên để phát triển kinh tế bền vững. Mô hình trồng sâm dưới tán rừng tại Mường Chanh được xem là hướng đi hiệu quả, hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

Đoàn nhận định, đây là kinh nghiệm thực tiễn quý báu để nghiên cứu, vận dụng vào điều kiện cụ thể của tỉnh Lạng Sơn, nhất là tại các khu vực miền núi có điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu tương đồng, nhằm phát triển các loại cây dược liệu có giá trị kinh tế cao.

Câu chuyện sâm Ngọc Linh Sơn La không chỉ là câu chuyện nông nghiệp. Đó là hành trình chuyển hóa tài nguyên thành giá trị, chuyển hóa tiềm năng thành sinh kế.

Việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp bằng bảo hộ giống cây trồng vào năm 2022, với thời hạn 20 năm, đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng. Đồng thời, việc cho phép lưu hành giống tại các tỉnh phía Bắc mở ra không gian phát triển rộng lớn.

Nhìn rộng hơn, sự quan tâm của các địa phương như Lạng Sơn thông qua các chuyến tham quan, học hỏi mô hình cho thấy sức lan tỏa của cây sâm. Đây không còn là câu chuyện riêng của Sơn La, mà là bài toán phát triển dược liệu vùng núi phía Bắc.

Trong bối cảnh kinh tế nông thôn đang cần những “động lực mới”, sâm Ngọc Linh nổi lên như một lựa chọn chiến lược: giá trị cao, thị trường rộng, gắn với bảo vệ rừng và phát triển bền vững.

Nhưng, như mọi “giấc mơ lớn”, con đường phía trước không dễ dàng. Bài toán quy hoạch, khoa học công nghệ, thị trường và thương hiệu vẫn còn đó.

Điều đáng mừng là Sơn La đã không đi một mình. Ở đây có doanh nghiệp tiên phong, có người dân sẵn sàng thay đổi, có nhà khoa học đồng hành và có chính quyền kiến tạo. Nếu đi đúng hướng, “quốc bảo” ấy không chỉ nằm trong rừng sâu, mà sẽ bước ra thị trường thế giới, mang theo câu chuyện về một vùng đất đã biết đánh thức tiềm năng của mình.

Sau hơn 5 năm phát triển, mô hình trồng sâm Ngọc Linh tại Sơn La đã mở rộng lên 12 nhà vườn, sản lượng năm 2025 đạt hơn 1,2 tấn. Ba sản phẩm chủ lực gồm: cao sâm, rượu sâm và rượu cao sâm đều đạt OCOP 4 sao. Cây sâm không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao mà còn tạo sinh kế bền vững, góp phần bảo vệ rừng và phát triển kinh tế vùng cao.