Phó Thủ tướng: Đưa khoa học, công nghệ thành động lực tăng trưởng nông nghiệp

Ngày 27/10, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Công an, cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo 57 Trung ương, tổ chức Hội nghị “Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thúc đẩy tăng trưởng ngành Nông nghiệp và Môi trường” tại miền Bắc. Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng, Thứ trưởng Bộ Công an Nguyễn Văn Long đồng chủ trì hội nghị.

Thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu và sản xuất

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp, năm 2025, ngành nông nghiệp tăng trưởng 3,78%, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 70,63 tỷ USD. Trong 9 tháng đầu năm 2026, tăng trưởng đạt 4,02%, kim ngạch xuất khẩu đạt 56,3 tỷ USD. Khoa học, công nghệ góp phần nâng cao năng suất và hiệu quả sản xuất. Việc ứng dụng giống mới, công nghệ sinh học, cơ giới hóa và quy trình canh tác tiên tiến giúp năng suất các giống lúa mới tăng khoảng 9,9%, sản lượng tăng ước 2,4 triệu tấn mỗi năm, tạo giá trị kinh tế gia tăng khoảng 12.000 tỷ đồng.

Tuy nhiên, ngành vẫn đối mặt với năm điểm nghẽn lớn: sản xuất nhỏ lẻ, phân tán; nghiên cứu và chuyển giao công nghệ dàn trải; hạn chế về giống và công nghệ đầu vào; thiếu công nghệ bảo quản, chế biến sâu; dữ liệu chưa liên thông và nhân lực số còn yếu. Những hạn chế này thể hiện ở nhiều ngành hàng. Đáng chú ý, kết quả nghiên cứu chưa được chuyển giao rộng rãi, liên kết giữa viện, trường và doanh nghiệp chưa chặt chẽ, khiến nhiều tiến bộ công nghệ chậm đi vào sản xuất.

Thứ trưởng Bộ Công an Nguyễn Văn Long cho biết, theo kết quả tổng hợp của Bộ Công an, cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo 57 Trung ương, 34 địa phương báo cáo 916 nhiệm vụ gắn với 908 sản phẩm khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trong đó, lĩnh vực nông nghiệp có 451 sản phẩm, chiếm gần 50%. Tuy nhiên, 341/451 sản phẩm khoa học, công nghệ thuộc lĩnh vực nông nghiệp vẫn ở giai đoạn nghiên cứu, chiếm khoảng 76%; tỷ lệ kết quả được đưa vào ứng dụng, thương mại hóa chỉ khoảng 24%.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Văn Long, những con số này cho thấy khoảng cách đáng kể giữa nghiên cứu và nhu cầu thực tiễn của sản xuất, kinh doanh. Nhiều địa phương chưa xác định nhiệm vụ khoa học, công nghệ gắn chặt với mục tiêu tăng trưởng, đồng thời chưa có doanh nghiệp chủ lực đồng hành từ nghiên cứu đến ứng dụng và thương mại hóa.

Thứ trưởng đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì xác định danh mục các bài toán tăng trưởng ưu tiên, tập trung vào những khâu có khả năng tạo giá trị gia tăng cao; kết nối nhu cầu thực tiễn của địa phương với năng lực nghiên cứu của viện, trường và doanh nghiệp.

Thực tế tại các địa phương cho thấy, nhu cầu ứng dụng công nghệ phải xuất phát từ những điểm nghẽn cụ thể của từng ngành hàng. Tại Sơn La, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thành Công cho biết, địa phương xác định số hóa vùng trồng và truy xuất nguồn gốc là nền tảng tổ chức lại sản xuất cà phê, đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu, đặc biệt là các quy định liên quan đến chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR). Tỉnh đang thúc đẩy đưa cà phê Arabica lên sàn đấu giá tại Hawai, Mỹ vào tháng 11/2026, đồng thời phấn đấu đến quý II/2027 đưa sản phẩm tham gia sàn đấu giá cà phê cấp quốc gia.

Tại Tuyên Quang, với hơn 858.000 ha rừng và tỷ lệ che phủ đạt 62,2%, việc phát triển vùng nguyên liệu gỗ lớn vẫn gặp khó do người dân có xu hướng khai thác sớm để thu hồi vốn, trong khi đầu ra chưa ổn định. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hoàng Gia Long đề xuất ứng dụng giống chất lượng cao, công nghệ viễn thám và dữ liệu số trong quy hoạch vùng trồng, tăng liên kết giữa doanh nghiệp chế biến, hợp tác xã và người trồng rừng.

Ở góc độ doanh nghiệp, bà Đỗ Thị Bạch Tuyết, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Woodsland, cho biết chất lượng gỗ keo chưa được kiểm soát đồng bộ từ khâu giống, thời gian sinh trưởng đến khai thác. Nhiều diện tích được khai thác khi mới 4-5 năm tuổi, chưa đáp ứng yêu cầu sản xuất đồ nội thất giá trị cao.

Theo bà Tuyết, 1 m³ gỗ keo tròn có giá khoảng 2 triệu đồng khi đưa về nhà máy, nhưng sau chế biến thành sản phẩm nội thất hoàn thiện, giá trị có thể đạt 1.500-2.500 USD/m³ thành phẩm. Doanh nghiệp kiến nghị ưu tiên nghiên cứu giống cây lâm nghiệp chất lượng cao, phát triển vùng trồng gỗ lớn có chứng chỉ quản lý rừng bền vững để bảo đảm nguyên liệu cho chế biến sâu và xuất khẩu.

Trong khi đó, GS.TS. Nguyễn Thị Lan, Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, chỉ ra những khó khăn khi đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường, nhất là kinh phí sản xuất thử, đánh giá an toàn, định giá công nghệ và khai thác tài sản trí tuệ. Học viện đề xuất tăng sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ khâu xác định nhiệm vụ nghiên cứu, bổ sung nguồn lực cho giai đoạn hoàn thiện sản phẩm và phát triển phòng thí nghiệm dùng chung.

Sáu nhóm nhiệm vụ, rõ tiến độ và trách nhiệm

Để khắc phục những hạn chế trên, phát biểu kết luận Hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương tập trung thực hiện sáu nhóm nhiệm vụ trọng tâm. Thứ nhất, xác định đúng định hướng, nhiệm vụ và lĩnh vực ưu tiên. Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Công an, Bộ Khoa học và Công nghệ rà soát hiện trạng hoạt động khoa học, công nghệ, xác định những vấn đề lớn cần giải quyết, phù hợp với lợi thế và yêu cầu phát triển của từng lĩnh vực, địa phương, nhất là khu vực phía Bắc. Các lĩnh vực ưu tiên gồm nghiên cứu giống cây trồng, vật nuôi; phân bón, thuốc bảo vệ thực vật; phòng, chống dịch bệnh; cơ giới hóa sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp; truy xuất nguồn gốc nông sản; phát triển nông nghiệp gắn với bảo vệ môi trường và kinh tế tuần hoàn.

Thứ hai, đổi mới thực chất cơ chế liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp. Theo Phó Thủ tướng, trong 5 năm qua, chỉ khoảng 12% đề tài nghiên cứu kết nối được với doanh nghiệp. Dù đã triển khai 42 chương trình với 4.800 nhiệm vụ nghiên cứu, sử dụng gần 17.000 tỷ đồng ngân sách nhà nước, việc thương mại hóa kết quả vẫn còn hạn chế.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần giữ vai trò đầu mối điều phối, kết nối nhu cầu của ngành hàng, địa phương với viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Việc liên kết cần tổ chức theo chuỗi giá trị, ưu tiên giống và canh tác thông minh, chế biến sâu, chăn nuôi an toàn sinh học, nuôi trồng thủy sản công nghệ cao, phát triển rừng gỗ lớn và chế biến lâm sản.

Bộ Khoa học và Công nghệ được yêu cầu rà soát các đề tài đã thực hiện, lựa chọn kết quả khả thi để tiếp tục hỗ trợ thử nghiệm, sản xuất và thương mại hóa; đồng thời đẩy nhanh việc đầu tư các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia phục vụ nghiên cứu dùng chung, phấn đấu triển khai từ đầu năm 2027.

Thứ ba, tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế, tài chính và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Các bộ, ngành cần rà soát cơ chế đặt hàng nhiệm vụ khoa học, công nghệ; cơ chế thử nghiệm, chuyển giao; quy định về sở hữu trí tuệ, định mức kinh tế - kỹ thuật và huy động nguồn lực xã hội.

Phó Thủ tướng yêu cầu làm rõ nguyên nhân khiến việc định giá sản phẩm khoa học, công nghệ còn khó khăn, thị trường công nghệ và sở hữu trí tuệ chưa phát triển tương xứng. Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao khẩn trương xây dựng, trình Chính phủ nghị định về mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói thay thế Nghị định 38; đồng thời hoàn thiện nghị định mới về cơ chế, chính sách khuyến khích đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn.

Thứ tư, đẩy mạnh chuyển đổi số và hoàn thiện dữ liệu ngành nông nghiệp, môi trường. Phó Thủ tướng yêu cầu đẩy nhanh kết nối, chia sẻ dữ liệu đất đai, truy xuất nguồn gốc và dữ liệu phục vụ quản lý ngành; xác định rõ cơ quan quản lý, trách nhiệm cập nhật, tiêu chuẩn kết nối và cơ chế khai thác.

Dữ liệu phải chính xác, đầy đủ, kịp thời, liên thông và phục vụ trực tiếp quản lý, tổ chức sản xuất, dự báo, chỉ đạo sản xuất cũng như quyết định của doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân. Việc phát triển dữ liệu phải đi cùng yêu cầu bảo đảm an ninh mạng, an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu.

Thứ năm, xác định rõ nhiệm vụ, thời hạn hoàn thành và trách nhiệm thực hiện. Bộ Nông nghiệp và Môi trường phải hoàn thiện danh mục bài toán ưu tiên trước ngày 15/12/2026; trong quý I/2027, tổ chức thực hiện những nhiệm vụ đã đủ điều kiện.

Đối với các địa phương khu vực phía Bắc, trước ngày 15/11/2026, cần lựa chọn từ 3-5 bài toán ưu tiên, gắn sản xuất với chế biến, thị trường tiêu thụ, xây dựng thương hiệu và vùng nguyên liệu. Trước ngày 15/12/2026, các địa phương đăng ký, đề xuất với Bộ Nông nghiệp và Môi trường giải pháp công nghệ để giải quyết những bài toán đã lựa chọn. Phó Thủ tướng cũng giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu, đề xuất mô hình sàn giao dịch nông sản quốc gia; Bộ Khoa học và Công nghệ nghiên cứu quy định và mô hình vận hành sàn giao dịch khoa học, công nghệ.

Thứ sáu, tăng cường kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả. Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Công an và các cơ quan liên quan xây dựng cơ chế theo dõi, kiểm tra nhiệm vụ sau hội nghị; thực hiện báo cáo hằng tháng và báo cáo Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ theo quý. Công tác kiểm tra phải kịp thời tháo gỡ khó khăn, điều chỉnh nhiệm vụ chưa phù hợp, khắc phục tình trạng triển khai hình thức, đầu tư dàn trải, không xác định rõ sản phẩm đầu ra và địa chỉ ứng dụng.

Tiếp thu ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng khẳng định, Bộ sẽ tập trung nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ sở nghiên cứu, tăng liên kết giữa nghiên cứu khoa học với doanh nghiệp và thị trường; chủ động tháo gỡ điểm nghẽn về cơ chế, chính sách; đẩy mạnh chuyển đổi số và phát triển dữ liệu phục vụ quản lý, sản xuất, kết nối thị trường. Bộ trưởng cũng nhấn mạnh truy xuất nguồn gốc là yêu cầu đối với tất cả ngành hàng, lĩnh vực. Sau hội nghị, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tổng hợp các nhiệm vụ được giao, tiếp thu và phân loại kiến nghị để xây dựng kế hoạch triển khai, xác định rõ trách nhiệm, tiến độ và kết quả đầu ra. Bộ cũng sẽ phối hợp với Bộ Công an, cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia và các bộ, ngành liên quan để theo dõi, đôn đốc, kiểm tra, đánh giá kết quả thực hiện, gắn trách nhiệm người đứng đầu với tiến độ và chất lượng công việc.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương khẩn trương cụ thể hóa kết luận hội nghị thành kế hoạch hành động, xác định rõ mục tiêu, nhiệm vụ, tiến độ và kết quả đầu ra. Hiệu quả ứng dụng khoa học, công nghệ cần được đánh giá bằng khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn, nâng cao năng suất, giá trị sản phẩm và tạo chuyển biến rõ rệt trong sản xuất nông nghiệp.