Nông nghiệp xanh nâng tầm giá trị gạo Việt

Mô hình không chỉ giúp nông dân giảm chi phí, tăng năng suất mà còn hạn chế phát thải khí nhà kính, nâng cao giá trị xuất khẩu gạo Việt. Thành công bước đầu mở ra hướng đi bền vững, thúc đẩy chuyển đổi xanh trong nông nghiệp, góp phần cải thiện sinh kế, bảo vệ môi trường và tạo sức cạnh tranh mới cho ngành lúa gạo Việt Nam.

Doanh nghiệp đồng hành, nông dân hưởng lợi

Những năm gần đây, sản xuất lúa gạo ở Đồng bằng sông Cửu Long đang đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, với tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn, lũ lụt bất thường... Bên cạnh đó, canh tác truyền thống với việc sử dụng lượng giống, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật cao làm gia tăng chi phí sản xuất, gây ô nhiễm môi trường và phát thải khí nhà kính.

Các thị trường xuất khẩu ngày càng yêu cầu cao về chất lượng, an toàn thực phẩm và tiêu chuẩn giảm phát thải, đặt ra yêu cầu cấp bách cho ngành lúa gạo Việt Nam phải chuyển đổi căn bản, hướng tới sản xuất tập trung, bền vững, chất lượng cao và phát thải thấp.

Nông dân xã Đại Ngãi (Cần Thơ) thu hoạch lúa trong mô hình của Đề án 1 triệu héc-ta lúa.

Sau hai năm triển khai, Đề án 1 triệu héc-ta lúa đã nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, giảm chi phí và phát thải, đồng thời tăng khả năng chống chịu biến đổi khí hậu. Kết thúc vụ hè-thu 2025, tổng diện tích lúa tham gia mô hình đạt 354.839ha, vượt 197% so với kế hoạch ban đầu.

Ông Lê Thanh Tùng, Phó chủ tịch Thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) nhận định: “Kết quả này chứng minh mô hình lúa chất lượng cao, phát thải thấp không chỉ khả thi mà còn mang lại lợi ích trực tiếp cho nông dân, doanh nghiệp và môi trường. Đây là bước đi quan trọng thúc đẩy chuyển đổi xanh trong nông nghiệp ĐBSCL”.

Nông dân tham gia mô hình giảm chi phí từ 1,7 đến 4,9 triệu đồng/ha, tương đương giảm giá thành 2.820-4.760 đồng/kg lúa tươi; lợi nhuận tăng 4,6-15,8 triệu đồng/ha so với ngoài mô hình. Lượng giống gieo sạ giảm 50-65%, phân đạm giảm hơn 31%, giảm nước tưới và 1-3 lần phun thuốc bảo vệ thực vật; năng suất tăng 1,4-15,9 tạ/ha, lượng phát thải giảm 3,7 tấn tCO₂e/ha/vụ. Rơm rạ được thu gom làm phân bón hoặc ủ gốc, vừa bảo vệ môi trường, vừa tăng thu nhập.

Ông Phạm Hoàng Trân, thành viên Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp Hưng Lợi (xã Đại Ngãi, TP Cần Thơ) cho biết, trước đây, bà con trồng lúa theo cách truyền thống, mỗi héc-ta gieo sạ 120-150kg lúa giống. Giờ đây, khi thực hiện theo quy trình đề án đưa ra, lượng giống giảm chỉ còn 60kg/ha. Đặc biệt, nhờ kết hợp đồng bộ từ sạ thưa, giảm giống đến vùi phân, bón phân đúng thời điểm và quản lý nước hợp lý, lượng phân bón đã giảm khoảng 30% so với các vụ trước.

Nông dân xã Đại Ngãi (Cần Thơ) thu hoạch lúa trong mô hình của Đề án 1 triệu héc-ta lúa.

Chuẩn hóa quy trình, xây dựng thương hiệu, mở rộng chuỗi xanh

Những kết quả trên được củng cố bởi Dự án Chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững tại khu vực ĐBSCL (TRVC) cho thấy, chuẩn hóa quy trình và liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp và nông dân là yếu tố then chốt để triển khai thành công mô hình sản xuất lúa tiến bộ, mang lại lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường.

Sau hai vụ lúa hè-thu 2024 và đông-xuân 2025, 10 doanh nghiệp tham gia Dự án TRVC đã áp dụng quy trình trên 40.184ha lúa, với tỷ suất lợi nhuận trung bình 59,06% cho nông hộ. 100% doanh nghiệp lồng ghép chính sách bảo đảm công bằng xã hội, 8 doanh nghiệp được cấp chứng nhận “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” cho hơn 70.000 tấn gạo, tạo lợi thế xuất khẩu. Kinh nghiệm từ Công ty TNHH Angimex-Kitoku cho thấy, tham gia Dự án TRVC chính là “đòn bẩy” giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn tín dụng xanh số lượng lớn từ Ngân hàng MUFG (Nhật Bản), mở ra hướng đi mới về tài chính bền vững cho ngành hàng lúa gạo.

Bà Trần Thu Hà, Giám đốc Dự án TRVC nhấn mạnh, dự án hỗ trợ nông dân chuyển đổi sang canh tác carbon thấp, nâng cao khả năng chống chịu biến đổi khí hậu, cải thiện sinh kế và hoàn thiện khung chính sách, thúc đẩy phát triển thương hiệu gạo xanh, phát thải thấp.

Dự án TRVC áp dụng hệ thống MRV-Tier3 theo dõi thực hành nông học đến cấp ô ruộng qua ảnh vệ tinh, sử dụng mô hình DNDC tính toán lượng phát thải và hiệu quả kinh tế-xã hội theo tiêu chuẩn Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành tín chỉ carbon cho ngành lúa gạo.

Dự án TRVC được xem là “mô hình lõi” của Đề án 1 triệu héc-ta lúa, tạo ra các liên kết chuỗi điển hình, cung cấp số liệu khoa học và kết quả thực tiễn để mở rộng diện tích, kết nối nguồn lực trong nước và quốc tế, nâng cao giá trị gạo Việt theo hướng xanh, bền vững, đồng thời tạo ra nguồn tài chính khí hậu.

Để nhân rộng Dự án TRVC, VIETRISA triển khai mở rộng nhãn hiệu "Gạo Việt xanh, phát thải thấp", phối hợp với tổ chức quốc tế, ngành nông nghiệp địa phương và hệ thống khuyến nông giám sát, xác nhận việc tuân thủ quy trình kỹ thuật, đồng thời quảng bá giá trị nhãn hiệu.

Cùng với đó, VIETRISA kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng tiêu chuẩn gạo phát thải thấp phù hợp tiêu chuẩn quốc tế, làm cơ sở chứng nhận, giám sát và quản lý; ban hành cơ chế, chính sách hỗ trợ xây dựng, phát triển và quảng bá nhãn hiệu, nâng cao vị thế gạo Việt trên thị trường quốc tế. Bộ cũng được đề nghị xây dựng cơ chế thu hút đầu tư, phát triển chuỗi tuần hoàn ngành lúa gạo, hướng tới hình thành hệ sinh thái bền vững.

Ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật nhận định, các doanh nghiệp cần chủ động liên kết với HTX và nông dân, sản xuất theo quy trình giảm phát thải; địa phương hỗ trợ đồng bộ; Tổ chức Phát triển Hà Lan SNV và các nhà tài trợ quốc tế mở rộng Dự án TRVC để nhiều doanh nghiệp, HTX và nông dân tham gia. Mỗi đơn vị sẽ trở thành một mắt xích mạnh góp phần hoàn thành 1 triệu héc-ta lúa phát thải thấp vào năm 2030.

Thực tế từ các mô hình đang triển khai cho thấy, khi doanh nghiệp giữ vai trò hạt nhân và nông dân là trung tâm, chuỗi giá trị lúa gạo được củng cố rõ rệt. Nông dân được hướng dẫn quy trình canh tác chuẩn, giảm chi phí đầu vào, cải thiện thu nhập; trong khi các phụ phẩm như rơm rạ được thu gom và tái sử dụng hiệu quả. Chất lượng và giá trị hạt gạo cũng được nâng lên, tạo nền tảng quan trọng để phát triển sản xuất xanh và bền vững.

Hai năm triển khai Đề án 1 triệu héc-ta lúa và Dự án TRVC đã chứng minh: ĐBSCL đang chuyển mình mạnh mẽ, hướng tới nông nghiệp xanh, phát thải thấp, nâng cao giá trị hạt gạo Việt trên thị trường quốc tế. Thành công dựa trên sự kết hợp kỹ thuật tiên tiến, liên kết doanh nghiệp-HTX-nông dân và giám sát khoa học, mở ra cơ hội nhân rộng mô hình, không chỉ đạt diện tích mục tiêu 1 triệu héc-ta mà còn hình thành hệ sinh thái lúa gạo bền vững, mang lại lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường lâu dài.