Lấp khoảng trống pháp lý trong hoạt động giám định kim cương

Kim cương là mặt hàng trang sức xa xỉ, đồng thời còn là một tài sản tích lũy. Thông thường, một viên kim cương được định giá dựa trên các thông số kỹ thuật: Trọng lượng, màu sắc, độ tinh khiết, giác cắt... Chỉ cần thay đổi một cấp màu hoặc một cấp độ tinh khiết, giá trị có thể chênh lệch từ vài chục triệu đến hàng trăm triệu đồng. Thế nhưng, khác với vàng có thể cân đo, kim cương là mặt hàng mà người tiêu dùng hầu như không thể tự định giá do phần lớn chưa có kiến thức cơ bản. Cũng chính vì thế, trong các giao dịch, người mua gần như chỉ dựa vào chứng thư giám định do các tổ chức cấp.

Điều đáng nói là, nhiều đơn vị giám định kim cương hiện nay lại nằm trong chính hệ sinh thái của các doanh nghiệp kinh doanh vàng bạc, đá quý hoặc có mối liên hệ với những doanh nghiệp lớn. Cách vận hành này đi ngược với mô hình phổ biến của các tổ chức giám định hàng đầu thế giới như Viện Đá quý Hoa Kỳ (GIA), Viện Đá quý quốc tế (IGI), Hội đồng Kim cương cao cấp-Bỉ (HRD Antwerp)... đều được xây dựng dựa trên nền tảng độc lập với các doanh nghiệp kim hoàn. Nguyên tắc cốt lõi mà các đơn vị này theo đuổi là tách bạch giữa hoạt động giám định và hoạt động kinh doanh, tránh tình trạng "vừa đá bóng, vừa thổi còi". Điều này nhằm thể hiện tính khách quan, loại bỏ hiện tượng xung đột lợi ích, đồng thời củng cố, duy trì niềm tin của thị trường.

Mới đây, Công an tỉnh Thanh Hóa đã triệt phá đường dây buôn lậu kim cương xuyên quốc gia, khởi tố hàng chục đối tượng. Trong đó, lực lượng chức năng đã bắt ông Đặng Ngọc Thảo, Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên Giám định PNJ (P-Lap) thuộc Công ty Cổ phần Vàng bạc đá quý Phú Nhuận (PNJ). Theo cơ quan công an, cá nhân ông Đặng Ngọc Thảo đã cấu kết với một số đối tượng khác để mua các viên kim cương bị sai thông số so với giấy kiểm định GIA được nhập lậu với giá rẻ, sau đó mài mã số GIA được khắc trên viên kim cương và làm mới theo mã số của P-Lap, cấp cho viên kim cương giấy chứng nhận kiểm định mới của P-Lap để bán cho khách hàng, kiếm lời...

Chị N.V.A (47 tuổi) ở Thanh Xuân, Hà Nội đang sở hữu một viên kim cương trị giá 500 triệu đồng để làm nhẫn kỷ niệm ngày cưới. Khi theo dõi thông tin, chị mang kim cương đến một đơn vị giám định để kiểm tra lại. “Lúc mua, tôi chỉ nhìn vào chứng thư và tin tưởng cửa hàng. Bây giờ đọc tin mới thấy mình không có chuyên môn để biết kim cương có đúng chất lượng hay không. Nếu chứng thư cũng có thể bị nghi ngờ thì người mua như tôi biết tin vào đâu”, chị N.V.A chia sẻ.

Theo luật sư Đỗ Viết Hải, Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty Luật Hợp danh Sự thật, việc thành lập một phòng giám định kim cương (phòng Lap) tại Việt Nam khá dễ dàng, mới nhất là theo Nghị định số 36/2026/NĐ-CP. Các quy định hướng dẫn đặc tính kỹ thuật của Bộ Khoa học và Công nghệ trong hoạt động giám định kim cương hiện nay còn chung chung, chưa chuyên biệt cho kim cương nên kết quả giám định hoặc quy trình thực hiện cho ra kết quả giám định kim cương phụ thuộc nhiều vào ý chí chủ quan của đơn vị giám định. “Cần có quy định về quy chuẩn, điều kiện, quy trình cho việc thành lập và hoạt động giám định đặc trưng của kim cương. Chứng thư giám định kim cương ngoài đặc tính kỹ thuật cần nêu thông tin xuất xứ sản phẩm, nguồn gốc và điều kiện pháp lý của từng viên giống như "căn cước số" cho thửa đất, ngôi nhà. Việt Nam cũng cần hình thành các tổ chức giám định kim cương độc lập theo tiêu chuẩn quốc tế. Một mặt hàng giá trị như kim cương nhưng chứng thư giám định đi kèm lại do chính công ty đó cấp, không có chứng thực xuất xứ và tình trạng pháp lý là điều hết sức phi lý”, luật sư Đỗ Viết Hải nhấn mạnh.

Ông Đặng Minh Tuấn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu ứng dụng công nghệ CMC, Phó chủ tịch cao cấp Tập đoàn Công nghệ CMC đề xuất thêm: “Việt Nam nên xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng blockchain cho kim cương và đá quý, kết hợp với cơ chế kiểm định độc lập. Khi toàn bộ quá trình từ nguồn gốc, chế tác, kiểm định đến lưu thông đều được ghi nhận trên blockchain, người tiêu dùng sẽ có cơ sở để kiểm chứng thông tin, còn doanh nghiệp chân chính cũng được bảo vệ trước tình trạng gian lận và làm giả”.